ks. Jerzy Babiak
Prawie wszyscy odpowiedzieli: „Nie wiem”
Ostatnio zapytałem uczniów liceum, w którym uczę, co chcieliby robić po ukończeniu szkoły. Odpowiedź większości brzmiała: „Nie wiem”. Nie uznałem tego za brak ambicji. Usłyszałem raczej niepewność wobec przyszłości, która zmienia się szybciej niż szkolny plan lekcji.
Jeszcze niedawno droga wydawała się przewidywalna: dobra szkoła, studia, praca, samodzielność. Dzisiaj ten ciąg nie jest już oczywisty. Sztuczna inteligencja zmienia rynek pracy, część zawodów znika, inne dopiero powstają. Młodzi słyszą, że powinni dobrze wybrać, ale coraz trudniej powiedzieć, co właściwie będzie dobrym wyborem.
Zatem rodzi się pytanie. Czy szkoła pomaga im rozpoznać przyszłość, czy jedynie sprawdza, jak radzą sobie na drodze wyznaczonej przez dorosłych?
Przyszłość przestała być obietnicą
Niepewność moich uczniów nie jest odosobniona. W badaniu Young Europe 2026, przeprowadzonym przez YouGov wśród 8024 osób w wieku od 16 do 26 lat, widoczny jest wyraźny spadek optymizmu. W 2017 roku 78 procent młodych badanych w Polsce patrzyło z nadzieją na własną przyszłość. W 2026 roku było to 56 procent. Spadek o 22 punkty procentowe okazał się największy spośród siedmiu badanych krajów.
To nie znaczy, że młodzi przestali marzyć albo nie chcą pracować. Coraz słabiej wierzą jednak w dawną umowę: jeżeli będziesz się pilnie uczyć, jeśli będziesz w najlepszej szkole otrzymasz w zamian bezpieczną przyszłość.
Gdy te obietnice przestają działać, pojawia się rozczarowanie. Czasem rezygnacja, czasem gniew, a czasem nawet bunt.
Od Paryża po Delhi
We Francji protest rozpoczęty przez uczniów szkół średnich na uboższych przedmieściach Paryża szybko objął setki placówek. Młodzi mówili o przepełnionych klasach, złym stanie budynków, braku nauczycieli oraz systemie rekrutacji na studia, który, jak twierdzili, decydował o ich przyszłości bez ich udziału.
W Indiach ponad dwa miliony kandydatów musiało ponownie przystąpić do egzaminu otwierającego drogę na studia medyczne. Poprzednie wyniki anulowano po ujawnieniu wycieku pytań. Dla młodych, którzy przez wiele miesięcy przygotowywali się do egzaminu, nie była to wyłącznie proceduralna pomyłka. Odebrali ją jako zdradę systemu, który najpierw wymagał od nich ogromnego wysiłku, a później nie potrafił zagwarantować uczciwych zasad. Protest przeciw egzaminowi przerodził się w szerszy sprzeciw wobec sposobu zarządzania edukacją.
We Włoszech, Hiszpanii i Portugalii młodzi dołączają do protestów związanych z kosztami życia, brakiem mieszkań, warunkami pracy i ograniczaniem wydatków na edukację. Problemy szkoły łączą się tam z pytaniem, czy po jej ukończeniu będzie ich stać na samodzielne życie.
Najdalej zaszli studenci w Serbii. Protest przeciw korupcji przekształcił się w ruch społeczny, a następnie polityczny. W wyborach parlamentarnych 25 października 2026 roku lista wyłoniona przez ruch studencki pokonała ugrupowanie sprawujące władzę od wielu lat. Według oficjalnych wyników serbskiej komisji wyborczej zdobyła 140 mandatów w 250-osobowym parlamencie.
Każde z tych wydarzeń ma inne podłoże. Łączy je jednak przekonanie, że decyzje dotyczące przyszłości młodych są podejmowane bez ich rzeczywistego udziału.
Gretchen Brion-Meisels z Harvard Graduate School of Education zwraca uwagę na częste lekceważenie młodzieżowego sprzeciwu:
„Musimy przerwać narrację, która pomniejsza mądrość i siłę młodych ludzi oraz ich wolę dokonywania zmian”.
Badaczka przestrzega przed sprowadzaniem ich do chęci opuszczenia lekcji czy chwilowego buntu. Za protestem może stać trafne rozpoznanie problemu, którego dorośli nie chcieli albo nie potrafili wcześniej dostrzec. Wypowiedź Brion-Meisels o młodzieżowym aktywizmie pochodzi z rozmowy opublikowanej przez Harvard Graduate School of Education.
Głos, który niczego nie zmienia
O głosie uczniów mówi się dzisiaj bardzo dużo. Organizujemy ankiety, konsultacje i spotkania samorządu. Problem zaczyna się wtedy, gdy młodzi mogą mówić, ale ich wypowiedź nie prowadzi do żadnej decyzji.
Badanie UNICEF Polska „Prawa dziecka w Polsce 2024” dobrze pokazuje tę różnicę. Tylko 13 procent uczniów uważało, że ma duży wpływ na zasady obowiązujące w ich szkole. Jednocześnie 44 procent chciałoby w takich decyzjach uczestniczyć. W przypadku imprez i wycieczek wpływ deklarowało 25 procent, a chciało go mieć 53 procent.
Przez wiele lat, kierując szkołami, dwa razy w roku przeprowadzałem ankiety wśród uczniów. Pytałem nie tylko o ich zadowolenie, ale również o potrzeby, plany i oczekiwania. Nie każdą propozycję można było przyjąć. Nie każda była też rozsądna. Jednak bez tego głosu znacznie trudniej byłoby rozpoznać, co naprawdę dzieje się w szkole.
Uczeń widzi ją z miejsca, którego nie zajmie żaden dyrektor, wizytator ani autor podstawy programowej.
To nie pierwszy taki bunt
Historia polskiej edukacji pokazuje, że młodzi potrafili upominać się o szkołę. W 1905 roku uczniowie szkół w zaborze rosyjskim rozpoczęli strajk. Domagali się nauczania po polsku, zniesienia policyjnego nadzoru oraz ograniczeń wynikających z pochodzenia i wyznania.
W Miętnem w 1984 roku około 400 uczniów rozpoczęło strajk okupacyjny po usunięciu krzyży ze szkoły. Młodzi rozpoznali sprawę, którą uważali za ważną, połączyli siły i wzięli odpowiedzialność za swój sprzeciw.
Nie chodzi o zachęcanie uczniów do nieustannych protestów. Bunt bez wiedzy, argumentów i odpowiedzialności może szybko stać się pustym gestem. Młodzi nie powinni jednak pozostawać obojętnymi odbiorcami systemu, który kształtuje ich życie.
Wiedzą, jakiej szkoły potrzebują
W 2026 roku UNESCO zapytało o przyszłość edukacji ponad 200 tysięcy młodych ludzi ze 194 krajów i terytoriów. Odpowiedzi nie są reprezentatywnym sondażem całego pokolenia, ale pokazują wspólny kierunek.
Młodzi chcą szkoły bardziej praktycznej, uczącej przez działanie i pozwalającej częściowo wybierać przedmioty zgodnie z zainteresowaniami. Oczekują rozwijania krytycznego myślenia oraz odpowiedzialnego korzystania ze sztucznej inteligencji. Domagają się troski o zdrowie psychiczne, mniejszej presji i egzaminów sprawdzających nie tylko zapamiętaną wiedzę, ale również rozwój i realne umiejętności.
Jednocześnie mówią, że technologia nie zastąpi nauczyciela. Potrzebują dorosłych, którzy potrafią uczyć, towarzyszyć i pomagać odnaleźć drogę. Chcą być nie tylko pytani o zdanie, lecz rzeczywiście włączani w podejmowanie decyzji.
To nie jest lista młodzieżowych zachcianek. To całkiem poważny program zmiany szkoły.
Nie tylko pomysł. Takie szkoły już istnieją
Na świecie działają już szkoły demokratyczne. Uczniowie i dorośli wspólnie ustalają w nich część zasad, a młodzi mają realny udział w decyzjach dotyczących życia szkoły i własnego uczenia się. Europejska wspólnota szkół demokratycznych EUDEC zrzesza ponad sto takich placówek.
To ważny dowód, że szkoła oparta na większym zaufaniu i sprawczości uczniów jest możliwa. Wobec skali tradycyjnego systemu pozostaje jednak niewielkim nurtem, kroplą we wzburzonym oceanie codziennej edukacji. Nie chodzi o to, by każda szkoła przyjęła ten sam model. Warto jednak pytać, które jego rozwiązania można przenieść do zwykłej szkolnej rzeczywistości, tak by głos uczniów naprawdę wpływał na decyzje.
Nie kolejna skrzynka z pomysłami
Jeżeli naprawdę chcemy usłyszeć młodych, nie wystarczy ustawić na korytarzu kolejnej skrzynki z pomysłami. Trzeba oddać im choć jedną rzeczywistą decyzję: część szkolnego budżetu, współtworzenie zasad oceniania, organizację przestrzeni, wybór projektu albo udział w ustalaniu reguł korzystania z telefonów.
Wpływ oznacza, że po rozmowie coś się zmienia. Jeżeli żadna decyzja nie może zostać podjęta inaczej, konsultacja staje się jedynie fikcją.
Szkoły nie uratuje sam bunt młodych ani kolejna reforma dorosłych. Dobra zmiana może pojawić się wtedy, gdy obie strony zaczną działać razem. Młodzi muszą nauczyć się argumentować, słuchać innych i brać odpowiedzialność za swoje propozycje. Dorośli natomiast muszą odważyć się oddać część władzy i przyjąć, że nie każda odpowiedź uczniów będzie dla nich wygodna.
Być może najważniejsze pytanie o szkołę brzmi dziś bardzo prosto:
Na którą decyzję w swojej szkole uczniowie mieli ostatnio rzeczywisty wpływ?
Jeżeli nie potrafimy wskazać żadnej, nie dziwmy się, że młodzi przestają już wierzyć, iż ich głos może cokolwiek zmienić.
ks. Jerzy Babiak
Pedagog i wieloletni dyrektor szkół, zaangażowany w refleksję nad kulturą szkoły i wychowania. Zwolennik edukacji pogłębionej, która pomaga młodemu człowiekowi odnaleźć sens, odpowiedzialność, spełnienie i miejsce w nagle zmieniającym się świecie. Twórca podcastu Wiarygodna Edukacja oraz autor i prowadzący audycję Trudne Sprawy w Radiu Rodzina we Wrocławiu. Twórca projektów solidarnościowych i inicjatyw misyjnych realizowanych w Afryce, Azji i na Syberii.

