dr Barbara Głogowska-Gryziecka
Siedzą naprzeciwko mnie. W rękach trzymają smartfony, na ekranach których w ułamku sekundy zmieniają się obrazy, dźwięki i krótkie sekwencje wideo. Manfred Spitzer w swojej głośnej książce Cyfrowa demencja dokładnie opisał ten stan: głowy współczesnych nastolatków funkcjonują w ciągłym przebodźcowaniu. Z kolei Don Tapscott w Cyfrowej dorosłości. Jak pokolenie sieci zmienia nasz świat udowadnia, że „pokolenie sieci” po prostu przetwarza informacje inaczej niż my dwadzieścia czy trzydzieści lat temu.
I teraz wyobraźmy sobie tradycyjną sytuację: wchodzimy do klasy, prosimy o otwarcie podręcznika i zadajemy pytanie o motyw samotności w Lalce Prusa albo o ton liryczny w wierszach Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Efekt? W najlepszym razie ciche odczytanie utworu, jedna, może dwie wypowiedzi… Zrozumiałam, że jeśli chcę pozostać wiarygodnym nauczycielem, nie mogę udawać, że świat cyfrowy nie istnieje. Nie mogę też bezmyślnie walczyć z telefonami. Musiałam stworzyć metodę, która połączy wymogi nauki o literaturze z językiem, którym ci młodzi ludzie opowiadają sobie świat.
Biblioteka jako „Trzecie Miejsce” (Ray Oldenburg)
Pierwszym krokiem było opuszczenie szkolnej ławki. Mój projekt „Interdyscyplinarne laboratorium kultury” przenieśliśmy do Miejsko-Powiatowej Biblioteki Publicznej w Garwolinie. Zrobiłam to świadomie, czerpiąc z koncepcji, którą Ray Oldenburg w książce The Great Good Place nazwał „Trzecim Miejscem” (Third Place) – przestrzenią zawieszoną między domem a pracą/szkołą, gdzie buduje się wspólnota, swoboda i twórcza wymiana myśli. Do podobnych wniosków w polskim czasopiśmiennictwie doszedł prof. Jacek Wojciechowski (np. Praca z użytkownikiem w bibliotece), wykazując, że biblioteka staje się współcześnie żywym centrum komunikacji społecznej. W bibliotece w Garwolinie usunęliśmy tradycyjny podział na „katedrę” i „ławki”. Zorganizowaliśmy strefy do pracy grupowej. Uczniowie nie przychodzą tam na lekcję języka polskiego w tradycyjnym rozumieniu – przychodzą do laboratorium, w którym dostają zadanie badawcze.
Przekład intersemiotyczny w praktyce (Roman Jakobson i polska szkoła dydaktyki)
Sercem mojej metody jest przekład intersemiotyczny – pojęcie, które do nauki o języku wprowadził wybitny językoznawca Roman Jakobson. W skrócie: chodzi o przetłumaczenie znaków jednego systemu (słowa pisanego) na znaki innego systemu (obrazu, muzyki, światła, kadru filmowego). W Polsce o integracji sztuk i budowaniu odbiorcy multimodalnego przejmująco pisały prof. Anna Janus-Sitarz w Przyjemności i odpowiedzialność w lekturze oraz prof. Anna Dyduchowa (np. Metody kształcenia sprawności językowej uczniów. Projekt systemu, model podręcznika). Korzystając z ich dorobku, proponuję uczniom doświadczenie: zamiast pisać tradycyjną rozprawkę, mają „przełożyć” fragment tekstu literackiego na język filmu. Uczniowie czytają Prusa, ale jednocześnie analizują malarstwo Aleksandra Gierymskiego (np. Piaskarzy), zestawiają obraz z fragmentem powieści i szukają współbrzmienia nastrojów.
CapCut zamiast pióra, czyli wideo-esej (Agnieszka Ogonowska)
I tu wchodzi najważniejszy element mojego laboratorium: smartfon i aplikacja CapCut. Służy ona młodzieży do tworzenia 30-sekundowych lub minutowych etiud wideo. W pedagogice medialnej prof. Agnieszka Ogonowska (np. Tekst filmowy we współczesnym pejzażu kulturowym; Współczesna edukacja medialna: teoria i rzeczywistość) wskazuje, że taka praca z obrazem cyfrowym staje się pełnoprawną formą edukacji medialnej i krytycznej. Montaż krótkiego wideo w CapCut wymaga od ucznia ogromnej dyscypliny myślenia. Aby stworzyć 40-sekundowy zwiastun literacki Lalki, uczeń musi:
- Przeprowadzić mikroanalizę tekstu i wybrać jeden, najważniejszy cytat,
- Dobrać 3-sekundowe ujęcia wideo i obrazy Gierymskiego pasujące do tempa wypowiedzi,
- Dobrać podkład muzyczny (np. nowoczesny ambient/lo-fi), który odda emocjonalny sens lektury.
Okazuje się, że stworzenie takiego filmu wymaga wielokrotnego powracania do tekstu literackiego. Uczeń przestaje czytać „pod sprawdzian”, a zaczyna czytać „pod obraz i montaż”. Telefon przestaje być dystraktorem, a staje się współczesnym narzędziem badawczym.
Powrót do korzeni: John Dewey i Célestin Freinet
Choć brzmi to bardzo nowocześnie, koncepcja „Interdyscyplinarnego laboratorium kultury” ma wyjątkowo mocne korzenie w klasycznej pedagogice. John Dewey już sto lat temu w książce Szkoła i społeczeństwo pisał o konieczności uczenia się przez działanie (learning by doing). Twierdził, że wiedza staje się trwała tylko wtedy, gdy przejście przez nią ma charakter doświadczenia i eksperymentu. Z kolei Célestin Freinet udowodnił, jak wielką siłę ma dbanie o sprawczość ucznia. Freinet wprowadził do szkoły małą drukarnię, w której dzieci wydawały własną gazetkę. W moim wydaniu tą dzisiejszą „drukarnią Freineta” jest po prostu aplikacja do montażu wideo w smartfonie. Dajemy uczniom narzędzie, którym potrafią operować, ale wypełniamy je głęboką treścią humanistyczną.
KADR Z LABORATORIUM: Jak młodzież Garwolina czyta Bolesława Prusa?
Podczas jednych z zajęć w Miejsko-Powiatowej Bibliotece Publicznej w Garwolinie uczniowie otrzymali zadanie przedstawienia relacji Wokulskiego i Łęckiej jako starcia dwóch światów: twardego realizmu i chłodnej iluzji. Grupa licealistów połączyła fragment cytatu o Powiślu ze współczesnymi kadrami miejskimi, malarstwem Gierymskiego oraz melancholijnym podkładem dźwiękowym. Efekt? Powstał 60-sekundowy, przejmujący cyfrowy esej o samotności jednostki w mieście. Jeden z uczniów powiedział potem: „Musiałem przeczytać rozdział ze trzy razy, żeby dobrze zmontować przejścia w CapCut. Wreszcie zrozumiałem, o co chodziło Prusowi”.
Co z tego wynika dla nas, nauczycieli?
Wiarygodna edukacja to nie jest edukacja, która bezrefleksyjnie goni za każdą technologiczną nowinką. Ale nie jest to też edukacja, która zamyka się w skostniałych schematach ławki szkolnej i udaje, że świat wokół się nie zmienił. Projekt „Interdyscyplinarne laboratorium kultury” pokazał mi, że wystarczy połączyć trzy rzeczy: mądre partnerstwo z lokalną instytucją (MPBP w Garwolinie), solidną podbudowę teoretyczną (Jakobson, Dewey, Oldenburg) oraz odwagę do wpuszczenia technologii na lekcję, by lektura szkolna znowu stała się dla młodego człowieka osobistym, poruszającym doświadczeniem.
dr Barbara Głogowska-Gryziecka
Nauczycielka dyplomowana języka polskiego w Katolickim Liceum Ogólnokształcącym im. C. K. Norwida w Garwolinie. Wychowanka prof. dr. hab. Bolesława Farona (Promotora prac naukowych i rozprawy doktorskiej) oraz krakowskiej szkoły dydaktyki polonistycznej (prof. Barbary Guzik, prof. Ryszarda Jedlińskiego, prof. Marii Jędrychowskiej). W swojej pracy naukowej i badawczej koncentruje się wokół zagadnień autobiografizmu, kategorii genius loci oraz hermeneutyki przestrzeni kulturowej. Autorka innowacji „Sztukosfera: Słowo. Obraz. Ekran. Interdyscyplinarne laboratorium kultury” realizowanej w partnerstwie z Miejsko-Powiatową Biblioteką Publiczną w Garwolinie. Metoda łączy dydaktykę literatury z badaniami nad edukacją medialną prof. Agnieszki Ogonowskiej oraz tradycją przekładu intersemiotycznego. Innowacja uzyskuje wsparcie środowiskowe Związku Nauczycielstwa Polskiego (Prezes Halina Poszytek).

