projekt bez nazwy(41)

Lektura szkolna i ściana milczenia

⏱ czyta się 5 minut

kopia – kopia – projekt bez nazwy(27)  dr Barbara Głogowska-Gryziecka



Siedzą naprzeciwko mnie. W rękach trzymają smartfony, na ekranach których w ułamku sekundy zmieniają się obrazy, dźwięki i krótkie sekwencje wideo. Manfred Spitzer w swojej głośnej książce Cyfrowa demencja dokładnie opisał ten stan: głowy współczesnych nastolatków funkcjonują w ciągłym przebodźcowaniu. Z kolei Don Tapscott w Cyfrowej dorosłości. Jak pokolenie sieci zmienia nasz świat udowadnia, że „pokolenie sieci” po prostu przetwarza informacje inaczej niż my dwadzieścia czy trzydzieści lat temu.


I teraz wyobraźmy sobie tradycyjną sytuację: wchodzimy do klasy, prosimy o otwarcie podręcznika i zadajemy pytanie o motyw samotności w Lalce Prusa albo o ton liryczny w wierszach Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Efekt? W najlepszym razie ciche odczytanie utworu, jedna, może dwie wypowiedzi… Zrozumiałam, że jeśli chcę pozostać wiarygodnym nauczycielem, nie mogę udawać, że świat cyfrowy nie istnieje. Nie mogę też bezmyślnie walczyć z telefonami. Musiałam stworzyć metodę, która połączy wymogi nauki o literaturze z językiem, którym ci młodzi ludzie opowiadają sobie świat.


Biblioteka jako „Trzecie Miejsce” (Ray Oldenburg)


Pierwszym krokiem było opuszczenie szkolnej ławki. Mój projekt „Interdyscyplinarne laboratorium kultury” przenieśliśmy do Miejsko-Powiatowej Biblioteki Publicznej w Garwolinie. Zrobiłam to świadomie, czerpiąc z koncepcji, którą Ray Oldenburg w książce The Great Good Place nazwał „Trzecim Miejscem” (Third Place) – przestrzenią zawieszoną między domem a pracą/szkołą, gdzie buduje się wspólnota, swoboda i twórcza wymiana myśli. Do podobnych wniosków w polskim czasopiśmiennictwie doszedł prof. Jacek Wojciechowski (np. Praca z użytkownikiem w bibliotece), wykazując, że biblioteka staje się współcześnie żywym centrum komunikacji społecznej. W bibliotece w Garwolinie usunęliśmy tradycyjny podział na „katedrę” i „ławki”. Zorganizowaliśmy strefy do pracy grupowej. Uczniowie nie przychodzą tam na lekcję języka polskiego w tradycyjnym rozumieniu – przychodzą do laboratorium, w którym dostają zadanie badawcze.


Przekład intersemiotyczny w praktyce (Roman Jakobson i polska szkoła dydaktyki)


Sercem mojej metody jest przekład intersemiotyczny – pojęcie, które do nauki o języku wprowadził wybitny językoznawca Roman Jakobson. W skrócie: chodzi o przetłumaczenie znaków jednego systemu (słowa pisanego) na znaki innego systemu (obrazu, muzyki, światła, kadru filmowego). W Polsce o integracji sztuk i budowaniu odbiorcy multimodalnego przejmująco pisały prof. Anna Janus-Sitarz w Przyjemności i odpowiedzialność w lekturze oraz prof. Anna Dyduchowa (np. Metody kształcenia sprawności językowej uczniów. Projekt systemu, model podręcznika). Korzystając z ich dorobku, proponuję uczniom doświadczenie: zamiast pisać tradycyjną rozprawkę, mają „przełożyć” fragment tekstu literackiego na język filmu. Uczniowie czytają Prusa, ale jednocześnie analizują malarstwo Aleksandra Gierymskiego (np. Piaskarzy), zestawiają obraz z fragmentem powieści i szukają współbrzmienia nastrojów.


CapCut zamiast pióra, czyli wideo-esej (Agnieszka Ogonowska)


I tu wchodzi najważniejszy element mojego laboratorium: smartfon i aplikacja CapCut. Służy ona młodzieży do tworzenia 30-sekundowych lub minutowych etiud wideo. W pedagogice medialnej prof. Agnieszka Ogonowska (np. Tekst filmowy we współczesnym pejzażu kulturowym; Współczesna edukacja medialna: teoria i rzeczywistość) wskazuje, że taka praca z obrazem cyfrowym staje się pełnoprawną formą edukacji medialnej i krytycznej. Montaż krótkiego wideo w CapCut wymaga od ucznia ogromnej dyscypliny myślenia. Aby stworzyć 40-sekundowy zwiastun literacki Lalki, uczeń musi:

  1. Przeprowadzić mikroanalizę tekstu i wybrać jeden, najważniejszy cytat,
  2. Dobrać 3-sekundowe ujęcia wideo i obrazy Gierymskiego pasujące do tempa wypowiedzi,
  3. Dobrać podkład muzyczny (np. nowoczesny ambient/lo-fi), który odda emocjonalny sens lektury.

Okazuje się, że stworzenie takiego filmu wymaga wielokrotnego powracania do tekstu literackiego. Uczeń przestaje czytać „pod sprawdzian”, a zaczyna czytać „pod obraz i montaż”. Telefon przestaje być dystraktorem, a staje się współczesnym narzędziem badawczym.


Powrót do korzeni: John Dewey i Célestin Freinet


Choć brzmi to bardzo nowocześnie, koncepcja „Interdyscyplinarnego laboratorium kultury” ma wyjątkowo mocne korzenie w klasycznej pedagogice. John Dewey już sto lat temu w książce Szkoła i społeczeństwo pisał o konieczności uczenia się przez działanie (learning by doing). Twierdził, że wiedza staje się trwała tylko wtedy, gdy przejście przez nią ma charakter doświadczenia i eksperymentu. Z kolei Célestin Freinet udowodnił, jak wielką siłę ma dbanie o sprawczość ucznia. Freinet wprowadził do szkoły małą drukarnię, w której dzieci wydawały własną gazetkę. W moim wydaniu tą dzisiejszą „drukarnią Freineta” jest po prostu aplikacja do montażu wideo w smartfonie. Dajemy uczniom narzędzie, którym potrafią operować, ale wypełniamy je głęboką treścią humanistyczną.


KADR Z LABORATORIUM: Jak młodzież Garwolina czyta Bolesława Prusa?


Podczas jednych z zajęć w Miejsko-Powiatowej Bibliotece Publicznej w Garwolinie uczniowie otrzymali zadanie przedstawienia relacji Wokulskiego i Łęckiej jako starcia dwóch światów: twardego realizmu i chłodnej iluzji. Grupa licealistów połączyła fragment cytatu o Powiślu ze współczesnymi kadrami miejskimi, malarstwem Gierymskiego oraz melancholijnym podkładem dźwiękowym. Efekt? Powstał 60-sekundowy, przejmujący cyfrowy esej o samotności jednostki w mieście. Jeden z uczniów powiedział potem: „Musiałem przeczytać rozdział ze trzy razy, żeby dobrze zmontować przejścia w CapCut. Wreszcie zrozumiałem, o co chodziło Prusowi”.


Co z tego wynika dla nas, nauczycieli?


Wiarygodna edukacja to nie jest edukacja, która bezrefleksyjnie goni za każdą technologiczną nowinką. Ale nie jest to też edukacja, która zamyka się w skostniałych schematach ławki szkolnej i udaje, że świat wokół się nie zmienił. Projekt „Interdyscyplinarne laboratorium kultury” pokazał mi, że wystarczy połączyć trzy rzeczy: mądre partnerstwo z lokalną instytucją (MPBP w Garwolinie), solidną podbudowę teoretyczną (Jakobson, Dewey, Oldenburg) oraz odwagę do wpuszczenia technologii na lekcję, by lektura szkolna znowu stała się dla młodego człowieka osobistym, poruszającym doświadczeniem.

kopia – kopia – projekt bez nazwy(27)
dr Barbara Głogowska-Gryziecka

Nauczycielka dyplomowana języka polskiego w Katolickim Liceum Ogólnokształcącym im. C. K. Norwida w Garwolinie. Wychowanka prof. dr. hab. Bolesława Farona (Promotora prac naukowych i rozprawy doktorskiej) oraz krakowskiej szkoły dydaktyki polonistycznej (prof. Barbary Guzik, prof. Ryszarda Jedlińskiego, prof. Marii Jędrychowskiej). W swojej pracy naukowej i badawczej koncentruje się wokół zagadnień autobiografizmu, kategorii genius loci oraz hermeneutyki przestrzeni kulturowej. Autorka innowacji „Sztukosfera: Słowo. Obraz. Ekran. Interdyscyplinarne laboratorium kultury” realizowanej w partnerstwie z Miejsko-Powiatową Biblioteką Publiczną w Garwolinie. Metoda łączy dydaktykę literatury z badaniami nad edukacją medialną prof. Agnieszki Ogonowskiej oraz tradycją przekładu intersemiotycznego. Innowacja uzyskuje wsparcie środowiskowe Związku Nauczycielstwa Polskiego (Prezes Halina Poszytek).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *