dr n. społ. Wioleta Adamczyk – Bębas
Dziecko nie zawsze dysponuje językiem, który pozwala mu opisać własne doświadczenia wewnętrzne. Może odczuwać silny lęk, złość, zazdrość, potrzebę bliskości czy pragnienie niezależności, nie potrafiąc jeszcze określić, czego właściwie doświadcza. Bajka pozwala przybliżyć te stany za pomocą historii, obrazów, symboli i postaci, dzięki czemu przeżycia mogą zostać przedstawione w formie bardziej dostępnej dla dziecka. To, co jest trudne do bezpośredniego wypowiedzenia, może zostać rozpoznane poprzez losy bohatera. Istotne znaczenie ma dystans, jaki zapewnia fikcyjna historia. Dziecko może zainteresować się postacią, która boi się samotności, przeżywa odrzucenie albo walczy o niezależność, nie odnosząc tych doświadczeń bezpośrednio do siebie. Jednocześnie może w pewnym stopniu rozpoznawać w niej własne przeżycia. Dzięki temu bajka staje się przestrzenią, w której emocje mogą zostać przeżyte bez nadmiernego napięcia, a następnie stopniowo nazwane i uporządkowane. Fantazja nie służy więc jedynie rozrywce. Pozwala dziecku tworzyć znaczenia wokół doświadczeń, które są jeszcze trudne do zrozumienia. Opowieść może łączyć przeżycie emocjonalne z możliwością myślenia o nim, a tym samym wspierać rozwój bardziej uporządkowanego świata wewnętrznego.
Bohater i jego znaczenie dla rozumienia siebie
Bohaterowie opowieści mogą pełnić dla dziecka funkcję figur, poprzez które doświadcza ono różnych aspektów własnej osoby. Raz może identyfikować się z postacią słabą i zależną, innym razem z kimś silnym, niezależnym lub przeciwstawiającym się otoczeniu. Takie zmiany pozwalają dziecku poznawać różne sposoby przeżywania siebie i sprawdzać je w bezpiecznej przestrzeni fantazji. Szczególnie ważne są historie, w których bohaterowie doświadczają sprzecznych uczuć. Postać może kochać rodzica, a jednocześnie być na niego zła; potrzebować czyjejś pomocy i równocześnie pragnąć samodzielności; zazdrościć komuś i nadal pozostawać z nim związana. Takie przedstawienie relacji pokazuje dziecku, że przeciwstawne emocje mogą współistnieć i nie muszą prowadzić do zerwania więzi. Bajka może w ten sposób pomagać w odchodzeniu od prostego podziału na „dobrych” i „złych” bohaterów. Dziecko stopniowo odkrywa, że człowiek może zachowywać się niewłaściwie, a mimo to nie być wyłącznie zły. Podobnie ono samo może przeżywać złość, zazdrość czy rozczarowanie, nie tracąc przez to prawa do bycia kochanym. Sprzyja to tworzeniu bardziej spójnego obrazu siebie i innych oraz większej tolerancji dla własnej ambiwalencji.
Wspólna lektura jako doświadczenie bliskości
Znaczenie bajki jest związane nie tylko z jej treścią, lecz także z relacją, w której jest ona przeżywana. Wspólne czytanie tworzy sytuację, w której dorosły jest fizycznie i emocjonalnie dostępny dla dziecka. Głos rodzica, jego zainteresowanie, spokojny rytm czytania oraz możliwość zatrzymania się przy wybranym fragmencie tworzą doświadczenie przewidywalnej obecności. Dziecko może w takiej sytuacji przeżywać różne emocje bez konieczności natychmiastowego ich rozładowywania. Może przestraszyć się wydarzeń, złościć na bohatera, przeżywać smutek lub napięcie, a jednocześnie pozostawać w kontakcie z dorosłym. Obecność rodzica pomaga mu stopniowo doświadczać, że silne emocje można wytrzymać, nazwać i przepracować, nie tracąc poczucia bezpieczeństwa. Powtarzalność wspólnego czytania ma również znaczenie dla rozwoju wewnętrznej regulacji. Dziecko początkowo korzysta z obecności dorosłego, aby poradzić sobie z pobudzeniem, ale z czasem może coraz bardziej przyswajać sposoby uspokajania się, rozumienia własnych stanów i poszukiwania dla nich znaczenia. Jednocześnie doświadcza, że bliskość nie wyklucza własnej odrębności – może mieć własną interpretację historii, odmienne zdanie i własne emocje, pozostając w relacji z rodzicem.
Między własnym przeżyciem a perspektywą drugiej osoby
Opowieści pozwalają dziecku obserwować relacje z pewnego dystansu. Może ono przyglądać się temu, dlaczego bohaterowie się kłócą, czego od siebie oczekują, co prowadzi do zbliżenia, a co powoduje oddalenie. Dzięki temu dziecko zaczyna dostrzegać, że zachowanie człowieka jest związane z jego emocjami, potrzebami i sposobem rozumienia sytuacji. Istotne jest również poznawanie różnych perspektyw. Dwoje bohaterów może uczestniczyć w tym samym wydarzeniu, ale przeżywać je zupełnie inaczej. Jeden może czuć się odrzucony, podczas gdy drugi może nie mieć świadomości, że jego zachowanie zostało tak odebrane. Historie tego rodzaju pomagają dziecku stopniowo rozwijać zdolność uwzględniania wewnętrznego świata drugiej osoby. Bajki mogą również pokazywać, że relacje nie są wolne od napięć i konfliktów. Bohaterowie mogą się złościć, rozczarowywać, zazdrościć sobie, a następnie próbować odbudować kontakt. Dziecko otrzymuje w ten sposób możliwość obserwowania, że negatywne uczucia nie muszą oznaczać końca relacji. Może jednocześnie kochać kogoś i być na niego złe, a bliskość może zostać zachowana mimo przeżywanego konfliktu. Takie doświadczenia sprzyjają stopniowemu tworzeniu bardziej złożonego obrazu siebie i innych. Człowiek przestaje być postrzegany wyłącznie jako „dobry” albo „zły”, a relacje mogą być rozumiane jako przestrzeń, w której występują zarówno przyjemne, jak i trudne doświadczenia.
Od emocji do ich rozumienia
Rozmowa po przeczytaniu bajki pozwala sprawdzić nie tyle, czy dziecko zrozumiało „właściwy morał”, ile co rzeczywiście zwróciło jego uwagę. Pytania o to, co czuł bohater, czego potrzebował, dlaczego podjął określoną decyzję albo czego mógł się obawiać, pomagają dziecku rozwijać zdolność zastanawiania się nad własnymi stanami psychicznymi i stanami innych osób. Warto pozostawić dziecku swobodę interpretowania historii. Nie musi ono rozumieć jej w taki sam sposób jak dorosły. Jego komentarz dotyczący pozornie nieistotnego wydarzenia może wskazywać na coś ważnego z jego aktualnego doświadczenia. Zbyt szybkie poprawianie lub wyjaśnianie może zamknąć możliwość swobodnego ujawniania własnych skojarzeń. Bajka może być również bezpiecznym sposobem rozpoczynania rozmowy o rzeczywistych wydarzeniach. Dziecko może najpierw mówić o bohaterze, a dopiero później wspomnieć o podobnej sytuacji w przedszkolu, szkole lub domu. Taki pośredni sposób komunikowania może być szczególnie ważny wtedy, gdy bezpośrednie mówienie o własnych uczuciach wywołuje zakłopotanie lub napięcie. Rozmowa pomaga więc przechodzić od samego przeżywania do stopniowego rozumienia. Emocja może zostać nazwana, powiązana z określoną sytuacją i odniesiona do relacji z innymi. Dzięki temu dziecko rozwija możliwość obserwowania własnych doświadczeń, zamiast pozostawać całkowicie pod ich wpływem.
Czytanie jako przestrzeń rozwoju i budowania relacji
Regularne czytanie ma znaczenie dla rozwoju języka, pamięci, koncentracji, wyobraźni oraz zdolności rozumienia zależności między wydarzeniami. Jego znaczenie jest jednak szersze. Powtarzająca się sytuacja wspólnego czytania może tworzyć w codziennym życiu dziecka stały punkt, w którym doświadcza ono uwagi, zainteresowania i emocjonalnej dostępności dorosłego. Ważne jest również to, że podczas lektury dziecko nie otrzymuje wyłącznie gotowych znaczeń. Tworzy własne obrazy, interpretuje zachowania postaci i może inaczej rozumieć tę samą historię w zależności od wieku i aktualnych doświadczeń. Ta sama bajka może więc na różnych etapach rozwoju dotyczyć dla dziecka zupełnie innych problemów – zależności, rywalizacji, lęku przed utratą, potrzeby samodzielności czy relacji z rówieśnikami. Czytanie nie powinno być traktowane wyłącznie jako sposób przekazywania dziecku określonych zasad. Ważniejsza może być możliwość wspólnego przeżywania historii i pozostawienia przestrzeni na pytania, różnice zdań oraz własne skojarzenia. W takiej sytuacji dziecko nie tylko poznaje świat przedstawiony w książce, ale również doświadcza relacji, w której jego wewnętrzne przeżycia są zauważane i traktowane poważnie. Bajka może dzięki temu wspierać rozwój zdolności do rozumienia siebie i innych, tolerowania sprzecznych uczuć oraz utrzymywania relacji mimo pojawiających się konfliktów. Wspólne czytanie staje się więc doświadczeniem, które łączy rozwój emocjonalny, poznawczy i relacyjny, pomagając dziecku stopniowo przechodzić od zależności od zewnętrznej pomocy dorosłego do większej zdolności samodzielnego rozumienia i regulowania własnych przeżyć.
dr n. społ. Wioleta Adamczyk - Bębas
Doktor nauk społecznych, nauczyciel akademicki, adiunkt w Uniwersytecie Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, psychoterapeuta psychodynamiczny w trakcie całościowego czteroletniego szkolenie w Krakowskim Centrum Psychodynamicznym, socjoterapeuta, interwent kryzysowy, pedagog specjalny, (oligofrenopedagogika, autyzm, zespół aspargera i inne całościowe zaburzenia rozwoju), nauczyciel wychowania przedszkolnego i wczesnoszkolnego, specjalista w zakresie resocjalizacji, terapeuta dzieci i młodzieży, trener Treningu Umiejętności Społecznych, doradca rodzinny. Odbyła staż kliniczny na Oddziale Psychiatrii Ogólnej w Zespole Opieki Zdrowotnej w Końskich. Swoją pracę terapeutyczną poddaje stałej superwizji u certyfikowanych superwizorów. Doświadczenie zawodowe zdobyła pracując w przedszkolach, szkołach podstawowych, placówkach integracyjnych. Oferuję pomoc dzieciom i młodzieży, która zmaga się z zaburzeniami emocjonalnymi, zaburzeniami zachowania, zachowaniami autodestrukcyjnymi, zaburzeniami odżywiania oraz urazami psychicznymi. Pracuję także z osobami dorosłymi z zaburzeniami osobowości, zaburzeniami lękowymi, zaburzeniami nastroju, obniżoną samooceną, trudnościami w budowaniu relacji, doświadczających kryzysów psychicznych. Uczestniczka specjalistycznych konferencji i warsztatów w obszarze terapii dzieci i młodzieży. Autorka audycji radiowych nt. terapii dzieci i młodzieży. Członek Polskiego Towarzystwa Profilaktyki i Terapii Integralnej. Autorka i kierownik programów badawczych, autorka kilkudziesięciu publikacji z zakresu profilaktyki i terapii dzieci i młodzieży, w tym współautorka kilku książek.

