schody sukcesu i chwila wytchnienia

Przeklęte słowo. Sukces.

⏱ czyta się 9 minut

kopia – projekt bez nazwy(1)  ks. Jerzy Babiak


„Maxxing”, czyli sukces bez mety

American Dictionary Dictionary.com co roku wybiera słowo, które stało się szczególnie ważne w danym okresie i w pewien sposób oddaje społeczne nastroje. W 2025 roku było nim „6-7”. Słowo pozbawione jednego, ustalonego znaczenia. Hasło popularne wśród młodzieży, zwłaszcza pokolenia Alfa. Jego sens polegał nie tyle na treści, ile na poczuciu przynależności do grupy, która wie, kiedy i jak go użyć.

W 2026 roku ponownie wybrano określenie dobrze znane młodym ludziom. Słowem roku zostało „maxxing”. Kiedy o tym przeczytałem, zapaliła się we mnie czerwona lampka. Nie dlatego, że młodzież stworzyła kolejne dziwne słowo. Język młodych zawsze się zmieniał i często pozostawał niezrozumiały dla dorosłych. Tym razem jednak nowe określenie wyjątkowo trafnie opisało nie tylko młodzież, ale cały świat, który dla niej zbudowaliśmy.

„Maxxing” oznacza maksymalne zaangażowanie w jakąś aktywność albo optymalizowanie wybranej dziedziny życia. Można poprawiać wygląd, sprawność, wydajność w pracy, sposób używania sztucznej inteligencji, a nawet sen i odpoczynek. Wszystko można „wymaksować”.

I właśnie tutaj „maxxing” spotyka się ze słowem „sukces”. Jest jego współczesną, bardziej radykalną odmianą. Dawny sukces oznaczał osiągnięcie konkretnego celu. Można było dojść do końca drogi, ucieszyć się wynikiem i na chwilę się zatrzymać. „Maxxing” nie pozwala się zatrzymać. Mówi, że zawsze można zrobić więcej, szybciej, lepiej i skuteczniej. Sukces przestaje być wydarzeniem. Staje się stanem ciągłego napięcia.

Nie wystarczy dobrze wyglądać. Trzeba maksymalnie poprawiać wygląd. Nie wystarczy pracować. Trzeba zwiększać wydajność. Nie wystarczy odpocząć. Trzeba znaleźć najbardziej efektywną metodę odpoczynku. Nawet sen ma poprawiać kolejne wyniki.

„Maxxing” jest więc sukcesem bez mety. Nie daje chwili, w której można powiedzieć: wystarczy.

Młodzi nie wymyślili świata, w którym wszystko trzeba maksymalizować. Oni ten świat nazwali.

Słowo, które zmieniło znaczenie

Słowo „sukces” pochodzi od łacińskiego successus. Oznaczało wynik, następstwo, powodzenie, ale także podejście i zbliżanie się do czegoś. Samo w sobie nie było więc złe. Nie jest też czymś złym osiągnięcie celu, dobrze wykonana praca czy radość z własnego rozwoju.

Współczesność nadała jednak sukcesowi znacznie bardziej kategoryczne znaczenie. Dzisiaj właściwie nie wypada nie być człowiekiem sukcesu. Sukces musi odnieść firma, doktorant, pracownik, szkoła, nauczyciel i uczeń. Nie wystarczy osiągnąć czegoś raz. Trzeba nieustannie potwierdzać swoją wartość kolejnymi wynikami.

Każdy sukces szybko traci ważność, ponieważ za chwilę pojawia się następny ranking, konkurs, egzamin albo ktoś, kto osiągnął więcej.

Suniya Luthar, amerykańska psycholożka przez wiele lat badająca młodzież ze szkół nastawionych na wysokie osiągnięcia, nazwała to bardzo celnie:

„Nieustanna, podstępna presja, by osiągać i robić coraz więcej. Nie tylko odnieść sukces, lecz wciąż odnosić sukcesy”.

Sukces przestaje być wtedy radością z wykonanej pracy. Staje się obowiązkiem. A niepowodzenie przestaje być częścią rozwoju. Zaczyna być dowodem, że człowiek jest słabszy, gorszy i mniej wart.

Hasło, którego dzisiaj bym nie wybrał

Kiedy kierowałem prywatnym liceum, wymyśliliśmy promocyjne hasło: „W drodze po sukces, wstąp do nas”. Wtedy wydawało mi się trafne. Miało zachęcać młodych do wysiłku, rozwoju i odważnego budowania własnej przyszłości. Nikt nie chciał przecież wyrządzić uczniom krzywdy.

Dzisiaj nie podpisałbym się już pod tym hasłem.

Nie dlatego, że przestałem wierzyć w pracę, wymagania czy rozwój. Przeciwnie. Nadal uważam, że młody człowiek powinien odkrywać własne możliwości i uczyć się wytrwałości. Widzę jednak znacznie wyraźniej. Widzę jak bardzo słowo „sukces” zostało obciążone nadludzkim wysiłkiem, nieustannym porównywaniem i lękiem przed pozostaniem w tyle.

Pojawia się więc pytanie: czy rozsądne jest wzmacnianie ducha sukcesu wśród uczniów, którzy coraz częściej zmagają się z przeciążeniem, samotnością i problemami psychicznymi? Czy oczekiwania rynku, rodziców, nauczycieli i nas, dorosłych, nie prowadzą czasem młodych w ślepą uliczkę?

Widocznym znakiem tej kultury są rankingi z uporem pielęgnowane w polskiej edukacji. Przecież ranking miał pomagać opisywać rzeczywistość. Tymczasem coraz częściej zaczyna ją urządzać. Szkoły uczą się, jak poprawić miejsce w tabeli, uczniowie – jak zdobyć dodatkowe punkty, a rodzice – jak nie dopuścić, by ich dziecko zostało w tyle.

W tym wyścigu przeciętni uczniowie, ich codzienny wysiłek, wrażliwość i nieoczywiste talenty pozostają niewidoczne.

Pod jarzmem oczekiwań

Papież Leon XIV, mówiąc 30 maja 2026 roku o edukacji i zdrowiu psychicznym, zwrócił uwagę:

„Dzisiaj młodzi żyją pod jarzmem oczekiwań i presji osiągnięć, zanurzeni w gorączkowej rywalizacji, która rodzi lęk, strach przed byciem niewystarczająco dobrym i zagubienie”.

Słowo „jarzmo” jest tu wyjątkowo trafne. Presja osiągnięć nie zawsze przychodzi przecież w postaci jawnego przymusu. Czasami ukrywa się pod zdaniem: „Chcemy tylko twojego dobra”. Pod kolejnymi zajęciami dodatkowymi. Pod pytaniem o wynik sprawdzianu, zanim jeszcze zapytamy, jak minął dzień. Pod porównaniem z bratem, koleżanką albo dzieckiem znajomych. Wreszcie pod przekonaniem młodego człowieka, że może być z siebie zadowolony dopiero wtedy, gdy będzie najlepszy.

Badania nie pozwalają sprowadzić kryzysu psychicznego młodzieży do jednej przyczyny. Pokazują jednak, że presja szkolna może być jednym z jego istotnych źródeł. W systematycznym przeglądzie 52 badań aż 48 wykazało związek pomiędzy presją akademicką a przynajmniej jednym problemem psychicznym: depresją, lękiem, samouszkodzeniami lub myślami samobójczymi.

Autorzy uczciwie zaznaczają, że większość analiz nie pozwalała jednoznacznie ustalić przyczyny i skutku. Związek jest jednak zbyt wyraźny, aby go zlekceważyć.

Jeszcze mocniejszy sygnał przyniosło badanie podłużne obejmujące 4714 osób w Anglii. Wyższa presja szkolna odczuwana w wieku 15 lat wiązała się z większym nasileniem objawów depresyjnych w następnych latach. Zależność pozostawała widoczna nawet w wieku 22 lat. Odnotowano także niewielki wzrost prawdopodobieństwa samookaleczeń.

Presja szkolna może więc zostać z młodym człowiekiem znacznie dłużej niż ocena, egzamin czy miejsce w rankingu.

Kiedy trzeba osiągać, żeby znaczyć

Jennifer Breheny Wallace, autorka książki Never Enough: When Achievement Culture Becomes Toxic, stawia granicę bardzo jasno:

„Osiągnięcia stają się toksyczne, gdy wiążemy z nimi całe poczucie własnej wartości, gdy trzeba osiągać, żeby mieć znaczenie”.

To zdanie powinno znaleźć się w pokoju nauczycielskim, gabinecie dyrektora i w niejednym rodzinnym domu. Nie chodzi bowiem o rezygnację z ambicji. Chodzi o moment, w którym wynik zaczyna określać wartość człowieka. Kiedy dobra ocena daje na chwilę prawo do zadowolenia z siebie, a słabsza odbiera poczucie, że jest się kimś ważnym.

Dziecko nie zawsze usłyszy wprost: „Będę cię bardziej kochał, jeśli osiągniesz sukces”. Wystarczy jednak, że ożywienie i zainteresowanie dorosłych pojawia się głównie przy świadectwie z paskiem, wygranym konkursie albo przyjęciu do dobrej szkoły. Młody człowiek szybko odczytuje takie komunikaty. Uczy się, że miłość, uwaga i uznanie mają swoją cenę.

I zaczyna płacić.

Właśnie w tym miejscu „maxxing” przestaje być niewinnym młodzieżowym słowem. Jeśli młody człowiek uwierzy, że powinien nieustannie ulepszać swój wygląd, sprawność, wyniki, relacje i sposób spędzania czasu, to każdy zwyczajny dzień może wydać mu się zmarnowany. Każda słabość stanie się usterką, a każda porażka dowodem osobistego niedopasowania.

Nie będzie już pytał: „Czy dobrze żyję?”. Zacznie pytać: „Czy wykorzystuję siebie wystarczająco skutecznie?”.

Dobre wyniki nie chronią przed cierpieniem

W powieści Ewy Nowak Orkan. Depresja poznajemy szesnastoletniego Borysa. To dobry uczeń, najlepszy w klasie z chemii, członek szkolnej drużyny pływackiej. Ma znajomych i bliskich, którzy go kochają. Z zewnątrz wiele rzeczy wygląda dobrze. A jednak chłopak coraz głębiej pogrąża się w depresji i samotności.

Ta historia przypomina o czymś, o czym szkoła łatwo zapomina: dobre wyniki nie są świadectwem dobrego samopoczucia. Uczeń może oddawać zadania w terminie, zgłaszać się na lekcji i zdobywać wysokie oceny, a jednocześnie wewnętrznie się rozpadać. Może spełniać wszystkie oczekiwania dorosłych i nie widzieć sensu dalszego życia.

Dlatego nie wystarczy patrzeć na dziennik elektroniczny. Trzeba patrzeć na człowieka. Na jego twarz, milczenie, nagłą zmianę zachowania, zmęczenie i wycofanie. Na to wszystko, czego nie da się wpisać w odpowiednią rubrykę.

Nie chodzi o obniżenie poprzeczki

Czy zatem szkoła ma przestać wymagać? Czy mamy zrezygnować z ambicji i oczekiwań? Nie. Byłaby to odpowiedź zbyt łatwa i w gruncie rzeczy krzywdząca dla młodych.

Młody człowiek potrzebuje wymagań, ponieważ potrzebuje także doświadczenia, że potrafi pokonać trudność. Potrzebuje pracy, odpowiedzialności i wytrwałości. Poprzeczka powinna być jednak ustawiona z rozsądkiem i mądrością. Nie może wisieć tak wysoko, że każdy kolejny skok odbywa się kosztem snu, zdrowia, relacji i poczucia własnej wartości.

Szkoła nie powinna urządzać młodemu człowiekowi gonitwy bez tchu do zwycięstwa. Powinna pomóc mu odkryć, co jest warte wysiłku, w czym naprawdę jest dobry i jaki sens ma podejmowana praca. Powinna uczyć nie tylko, jak wygrywać, ale także jak przeżywać porażkę, odpoczywać, prosić o pomoc i zaczynać od nowa.

Dobrostan ucznia nie jest luksusowym dodatkiem do edukacji ani nagrodą po wykonaniu wszystkich zadań. Jest jej fundamentem. Tylko w bezpiecznym i przyjaznym środowisku młody człowiek może prawidłowo się rozwijać. Nie powinien być formatowany przez gonitwę za pieniędzmi, komfortem, prestiżem i kolejnymi osiągnięciami.

Człowiek nie jest projektem

Olga Tokarczuk w wykładzie noblowskim przestrzegała przed światem tworzonym przez „chciwość, brak szacunku do natury, egoizm, brak wyobraźni, niekończące się współzawodnictwo”.

Tę przestrogę warto odnieść także do szkoły. Kiedy uczeń ma przede wszystkim zdobywać kolejne wyniki i nieustannie udowadniać swoją wartość, łatwo zapomnieć, że jest człowiekiem, a nie projektem do ciągłego ulepszania.

Sukces może być dobry. Może cieszyć i dawać poczucie dobrze wykorzystanych możliwości. Nie może jednak stać się miarą człowieka. Nie każdy musi być pierwszy. Nie każdy musi być wybitny. Każdy natomiast powinien wiedzieć, że jego życie ma wartość, zanim jeszcze zdobędzie pierwszy medal, dyplom czy świadectwo z paskiem.

Być może więc zamiast ciągle pytać młodych: „Co chcesz osiągnąć?”, częściej powinniśmy zapytać: „Kim chcesz się stać?” i „Co pomoże ci nie zgubić po drodze samego siebie?”.

Bo edukacja, która prowadzi wyłącznie do sukcesu, może okazać się porażką.

 

kopia – projekt bez nazwy(1)
ks. Jerzy Babiak

Pedagog i wieloletni dyrektor szkół, zaangażowany w refleksję nad kulturą szkoły i wychowania. Zwolennik edukacji pogłębionej, która pomaga młodemu człowiekowi odnaleźć sens, odpowiedzialność, spełnienie i miejsce w nagle zmieniającym się świecie. Twórca podcastu Wiarygodna Edukacja oraz autor i prowadzący audycję Trudne Sprawy w Radiu Rodzina we Wrocławiu. Twórca projektów solidarnościowych i inicjatyw misyjnych realizowanych w Afryce, Azji i na Syberii.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *