ks. Jerzy Babiak
Szkoła jako miejsce sensu i wychowania
Na początku trzeba przypomnieć o sprawie pozornie oczywistej: szkolne wartości powinny nadawać uczniowskiemu życiu sens, niosąc radość i wewnętrzne spełnienie. Powinny być źródłem siły w trudnościach, wspierać rozwój osobowy i społeczny. Wartości te powinny być nie tylko hasłami na ścianach, lecz także realnie przeżywaną częścią szkolnej codzienności – w relacjach, decyzjach, sposobie rozwiązywania konfliktów czy kształtowania atmosfery w klasie. Jakie zatem wartości mogą pełnić funkcję spiritus movens szkolnej rzeczywistości?
Kryzys wartości we współczesnej edukacji
W świecie współczesnego relatywizmu aksjologicznego, w którym wartości zależą od kontekstu społecznego, kulturowego czy indywidualnego, trudno zbudować spójny, trwały i wiarygodny system wartości w szkołach. Czasem na pierwszym miejscu stawia się sukces i wyniki, marginalizując takie wartości, jak prawda, solidarność czy odpowiedzialność. Takie podejście tworzy system rywalizacji, który sprzyja lękom, wypaleniu, zaniedbywaniu relacji między uczniami i nauczycielami.
Hierarchia wartości według Maxa Schelera
Max Scheler, niemiecki filozof, podkreślał, że wartości mają charakter obiektywny i uniwersalny, a także tworzą uporządkowaną hierarchię. Wyróżniał przyjemności (najniżej), wartości życiowe, duchowe oraz świętości (najwyżej). Współczesna edukacja powinna zmierzać do odtworzenia uporządkowanej hierarchii wartości. Istotne jest nie tylko ich formalne deklarowanie, lecz przede wszystkim realna obecność w programach nauczania, w misji szkoły oraz w jej codziennym funkcjonowaniu. W przeciwnym razie wartości stają się pustymi sloganami, a młodzież traci zaufanie do instytucji edukacyjnej jako przewodnika w procesie kształtowania osobowości.
Szkoła bez relacji i zaufania
Zgodnie z badaniami Holistic Think Tank z 2023 r., przeprowadzonymi m.in. w Polsce, uczniowie postrzegają szkołę przede wszystkim jako źródło presji, stresu, oderwania od praktyki oraz słabych relacji interpersonalnych. Taki obraz szkoły świadczy o braku spójnego i autentycznie realizowanego systemu wartości w jej codziennym funkcjonowaniu. W innych badaniach – np. raportach Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę – alarmuje się, że coraz więcej młodych ludzi doświadcza kryzysów psychicznych, również z powodu toksycznej atmosfery w edukacji.
Wartości trzeba budować wspólnie
Dlatego tak ważne jest, by wartości w szkole były starannie dobrane, wspólnie wypracowane przez radę pedagogiczną, rodziców i uczniów. Wymaga to dialogu, a nie konfrontacji. Odrzucanie wartości ważnych dla części wspólnoty prowadzi do alienacji i utraty poczucia wspólnoty.
Jak wprowadzać wartości do życia szkoły
W praktyce warto stworzyć katalog wartości obecnych w danej szkole, opisać je prostym językiem i umieścić w widocznym miejscu: przy wejściu, w pokoju nauczycielskim, w dokumentach szkoły. Wartości powinny być również elementem ewaluacji raz w roku: czy są obecne, zrozumiane i przestrzegane. Można także organizować Dzień Wartości – święto szkolne dedykowane refleksji, dyskusjom i twórczym działaniom wokół najważniejszych zasad, którymi kieruje się społeczność szkolna.
Fundament i kompetencje przyszłości
Wartości można podzielić na ponadczasowe (np. prawda, wiara, godność, solidarność, sprawiedliwość) oraz użytkowe, zmienne (np. kreatywność, współpraca, umiejętności cyfrowe). Te pierwsze powinny tworzyć fundament, drugie – wzmacniać adaptacyjność uczniów do zmieniającego się świata. Nauczyciele powinni być świadomi tej klasyfikacji i potrafić ją wykorzystywać w swojej codziennej pracy wychowawczej.
Wychowanie przez doświadczenie i wspólnotę
Warto także prowadzić szkolne warsztaty i zajęcia wychowawcze, które pomogą uczniom zrozumieć znaczenie wartości w ich własnym życiu. Praktyczne scenariusze lekcji mogą uwzględniać rozwiązywanie konfliktów, budowanie empatii i rozwijanie postawy odpowiedzialności. Dobrze, by szkoła współpracowała z lokalnymi środowiskami – parafiami, organizacjami społecznymi, fundacjami – które wspierają podobne idee. Takie działania nie tylko budują wspólnotę, lecz także pokazują uczniom, że wartości nie są abstrakcją, ale drogowskazem codzienności. Pamiętajmy, że tylko wspólne działanie różnych środowisk wychowawczych może przynieść trwałą zmianę.
Jan Paweł II o wartościach
Jan Paweł II podkreślał, że wartości są wpisane w naturę każdego człowieka i że chrześcijaństwo jasno je zdefiniowało. Wymieniał m.in.: godność osoby, uczciwość moralną i intelektualną, wolność religijną, solidarność, poszanowanie życia i praw mniejszości. Te wartości są podstawą wielkości człowieka i narodu. To na nich powinien opierać się również system wychowawczy szkoły, zwłaszcza tej, która odwołuje się do chrześcijańskich fundamentów.
Szkoła, która daje nadzieję
Dlatego wartości muszą być nie tylko zapisem w dokumentach szkoły, lecz także realnym elementem codziennego życia szkolnego. Powinny być obecne w sposobie oceniania, relacjach nauczyciel–uczeń, a nawet w języku, którym posługują się wychowawcy i dyrekcja. Wtedy szkoła nie stanie się miejscem presji, ale przestrzenią rozwoju, wspólnoty i nadziei.
Edukacja oparta na wartościach
Jeśli chcemy, by młodzi ludzie byli odporni na zło, empatyczni, gotowi do odpowiedzialności i solidarności, musimy zadbać, by ich edukacja była oparta na wartościach głęboko przeżywanych i wspólnie pielęgnowanych.
Tekst ukazał się w 2025 roku w lipcowo – sierpniowym numerze miesięcznika Nowe Życie.
Więcej o zmianach w edukacji przeczytasz tutaj.
ks. Jerzy Babiak
Pedagog i wieloletni dyrektor szkół, zaangażowany w refleksję nad kulturą szkoły i wychowania. Zwolennik edukacji pogłębionej, która pomaga młodemu człowiekowi odnaleźć sens, odpowiedzialność, spełnienie i miejsce w nagle zmieniającym się świecie. Twórca podcastu Wiarygodna Edukacja oraz autor i prowadzący audycję Trudne Sprawy w Radiu Rodzina we Wrocławiu. Twórca projektów solidarnościowych i inicjatyw misyjnych realizowanych w Afryce, Azji i na Syberii.